آیا تا به حال به مرگ خود و یا عزیزانتان فکر کرده‌اید، چقدر مضطرب و نگران شده‌اید؟

در واقع همانطور که فروید (۱۹۱۵) نوشت ناهشیار ما به مرگ خودمان اعتقادی ندارد و به گونه‌ای عمل می‌کند که گویی ما جاویدان هستیم. وی در ادامه می‌نویسد حتی زمانی که ریاکارانه واقعیت مرگ را بپذیریم، در ناهشیار اعتقادی به مرگ خود نداریم ( به نقل از فرر و والکر، ۲۰۰۸).

مرگ همیشه همراه انسان بوده و خواهد بود و از این رو که بخشی از زندگی اوست و پیوسته ذهن او را به خود مشغول کرده، انسان به دنبال پاسخی برای پرسش هایی درباره ی مرگ بوده است.

موضع انسان در زندگی مشابه موضع دانشجو در امتحان نهایی است؛ در هر دو مورد تکمیل نکردن کار نسبت به ماهیت والای آن اهمیت کمتری دارد. دانشجو باید خود را برای صدای زنگی که پایان وقت را اعلام می‌دارد آماده کند، و در زندگی هم ما باید ضمن آنکه می‌انگاریم «عمر نوح» خواهیم داشت، نیز همیشه منتظر «فراخوانده شدن» باشیم. کلمه لاتین نهایت، هم پایان معنی میدهد و هم هدف. آن لحظه که شخص نتواند پایان مرحله موقت زندگیش را پیش بینی کند، دیگر قادر به مشخص کردن هدف‌های خود نیست و نمی‌تواند دل به کار بدهد و برعکس، خیالبافی درباره پایان و هدف آینده، آن تکیه‌گاه معنوی را می سازد که زندانی اردوگاه به شدت به آن نیازمند است. زیرا این تکیه گاه معنوی به تنهایی می‌تواند او را از گردن نهادن به نیروهای آسیب رساننده و شکل دهنده محیط اجتماعی حفظ کند - یعنی او را از وادادن و تسلیم پذیری بی قید و شرط برهاند. يقين به مرگ تنها شخصی را می‌ترساند که نسبت به زندگی خویش، وجدانی گناهکار داشته باشد. مرگی که مهر‌پایان بر زندگی می‌زند، تنها می‌تواند شخصی را بترساند که در مدت عمر خود به طور کامل نزیسته است. انسان باید با توجه به زمان و فناپذیری خویش کاری را به پایان برساند یعنی اینکه فناپذیری خود را بپذیرد و آگاهانه به عنوان بخشی از معامله پایانی برای کار خود قبول کند (فرانکل، ۱۳۷۲). اگر وجود ما واقعا با مرگ خاتمه می‌یابد و با مرگ دیگر چیزی باقی نمی‌ماند که منتظرش باشیم دیگر چه چیز ترسناکی می‌تواند وجود داشته باشد؟ اگر کسی در این باره منطقی فکر کند چنین به نظرش خواهد رسید که گویی مرگ فقط در صورتی می‌تواند ترسناک باشد که ما بعد از آن به زندگی ادامه دهیم و شاید در معرض یک استحاله هراس‌آور قرار گیریم.اگر زندگی واقعی نیست، و مرگ غایت آن است، شاید مضحک باشد که خودمان مرگ را این چنین جدی بگیریم(نیگل ،۱۳۸۴).

یالوم معتقد بود که اضطراب مرگ با میزان رضایت از زندگی نسبت معکوس دارد.
جان هینتون یافته‌های پژوهشی جالب و مرتبطی را گزارش می کند. او شصت بیمار مبتلا به سرطان و پیشرفته را مورد مطالعه قراداد و به بررسی ارتباط میان نگرش آنها (از جمله « احساس رضایت و کامروایی در زندگی و احساسات و واکنش ها در طول بیماری لاعلاجشان پرداخت. احساس رضایت از زندگی را براساس مصاحبه با بیمار و همسرش ارزیابی کرد. احساسات و واکنش‌ها در طول بیماری علاج، بر اساس مصاحبه با بیمار و مقیاس‌های سنجشی که پرستاران و همسران تکمیل می‌کردند، ارزیابی شد. نتایج به میزان معنی داری حاکی از آن بوده «وقتی زندگی رضایت بخش است، مردن کمتر دردسرآفرین است .هر چه از زندگی گذشته رضایت کمتری داشته باشیم، با بیماری و عواقب آن هم سخت تر کنار می ‌آییم»، هرچه رضایت از زندگی کمتر بود، میزان افسردگی، اضطراب، خشم و نگرانی درباره‌ی بیماری و درباره میزان رضایت از مراقبت های طبی بیشتر بود. به نظر می‌رسد این نتایج با عقل سلیم همخوانی ندارد، زیرا وقتی سطحی به موضوع نگاه کنیم انتظار خواهیم داشت کسی که رضایت کمتری دارد و نا امید و سر خورده است، به مرگ خوش آمد بگوید ولی عکس آن صحیح است:  حس کامروایی و این احساس که زندگی خوبی را از سر گذرانده‌ایم، وحشت مرگ را تسکین می‌دهد. نیچه معتقد است :« آنچه کامل شده، هر آنچه رسیده و پخته، خواهان مرگ است. آنچه نارس است، می خواهد زندگی کند. هر آنچه در رنج است، می‌خواهد زنده بماند تا شاید رسیده و شادان و دلخواه شود، دلخواه از آن رو که هر چه فراتر رود، برتر و درخشان تر شود.» قطعا چنین بصیرتی ، جای پای مطمئنی برای درمانگر پدید می‌آورد اگر بیمار را یاری دهد تا رضایت بیشتری را در زندگی تجربه کند، اضطراب فراوانی را فرو می نشاند. البته عکس این معادله هم صحیح است زیرا زندگی مقید و محدود، ناشی از اضطراب فراوان مرگ است. انسان در صورتی مواجهه با چشم انداز مرگ اجتناب ناپذیر را تاب می‌آورد که زندگی را به تمامی زیسته باشد.»
درمانگر نباید مرعوب گذشته شود. لازم نیست فرد چهل سال سالم و يكپارچه زندگی کند تا چهل سال زندگی ناقص و سایه‌وار قبل از آن جبران شود. ایوان ایلیچ تولستوی از طریق رویارویی‌اش با مرگ، به بحران اگزیستانسیال دچار شد و در چند روز باقیمانده از زندگی‌اش متحول شد و توانست با نگاه به گذشته، به تمامی زندگی‌اش معنا ببخشید. هرچه رضایت از زندگی کمتر، اضطراب مرگ بیشتر (یالوم، ۱۹۸۰).

از دیدگاه وجود گرایی مرگ فقط شامل مرگ زیست شناختی نمی‌شود، فوت لحظه‌ها و دقایق نیز مرگ است. اگر بیماری به این نکته پی ببرد مسئولیت بزرگی را بر دوش خود احساس می‌کند. مسئولیتی برای یک ساعت و یک روز دیگر، چون او فصل حیاتی داستان زندگیش را هنوز ننوشته است (محمد پوریزدی، ۱۳۸۵).

نظرات کاربران
 
 
   
دکتر مهدی قاسمی

دکتر مهدی قاسمی

دکتر مهدی قاسمی روانپزشک و رواندرمانگر